Processing math: 100%

24 Eylül 2015 Perşembe

Arşimet'in parabol üçgeni

Arşimet'in parabol dilimi ve elipsin alanlarını, kürenin hacmini veren formülleri keşfettiğini bazılarımız duymuştur. Böyle bir formül türetme işini günümüzde integral tekniklerini kullanarak yapmak çok kolay gerçekten. Ama Arşimet'in zamanında integral analizin, daha doğrusu topyekün analizin hiç olmadığı bir dönemde bunu yapmak o kadar da kolay bir iş değil. Bu postada parabol diliminin alanını integral tekniklerini kullanmadan, Arşimet gibi hesaplamaya çalışacağız. Daha önce parabolle ilgili yerölçüsünde -sadece cetvel pergel çizimlerini kullanarak- iki yazı yazdık. Bu üçüncüsü. Genel kültür olarak aklımızda bulunsun. Arşimet, parabolün alanıyla ilgili çalışmasını vefat eden Konon adlı matematikçi bir dostunun yerine saydığı Dositeus'a gönderdiği taziye mektubunda ilk defa ilan etmiş oluyor. Biri mekanik -levhaların dengesinden- ötekisi geometrik iki ispat öneriyor. Biz geometrik ispata yer vereceğiz. Daha fazla bilgiye Heath'in Arşimet'le ilgili çalışmasından ulaşabilirsiniz. Geometrik ispatında kullandığı yöntem, Arşimet'in en sevdiği teoremlerden birisine dayanıyor ve günümüzde gerçel analiz derslerinde bir şeyin sıfır olduğunu ispatlamakta da kullanılır. Birazdan değineceğiz buna ama biz işe parabol/Arşimet üçgenini tanımlamakla başlayalım.

Tanım: Tabanı parabole çekilen bir kirişten, tepe noktası ise kirişin orta noktasından parabolün simetri eksenine paralel çizilen doğru ile parabolün kesişiminden oluşan üçgene Arşimet üçgeni denir.

Şekilde PQR üçgeni bir parabol üçgenidir. Bu üçgen bizim daha önce yerölçüsünde çizimini tarif etmediğimiz bir şey içermiyor. Hatırlatmak için vurgulayalım. Tanım gereği xP=xV=(xQ+xR)/2 olur ve dahası parabolün denklemi için de daha önce izah ettiğimiz gerekçelerden ötürü y=x2 eşitliğini kullanmak yeterlidir. Temel vektör analizi ile Arşimet üçgeninin alanını hesaplayabiliriz. u:=(xPxV,yPyV)=(0,14(xQxR)2)v:=(xQxV,yQyV)=(12(xQxR),12(x2Qx2R))

Şimdi S(ΔPQR)=S(ΔPQV)+S(ΔPVR)=2S(ΔPQV)=|u×v| olduğundan bu alan kolaylıkla hesaplanılır. Sonuç S(ΔPQR)=18|xQxR|3=:σ.

Arşimet üçgeninin alanı ummadığımız derecede kolay bir formülle veriliyor. Bilmemiz gereken tek şey kirişin uç noktalarının x koordinatları. Şekildeki tek Arşimet üçgeni PQR değil. PQ kirişi de parabolden bir dilim kesiyor ve PPlQ da bir Arşimet üçgeni. Alanı ise bir önceki paragrafta yaptığımız analize dayanarak S(ΔPPlQ)=18|xQxP|3=164|xQxR|3=18S(ΔPQR)=18σ

ile veriliyor. Okur kolayca S(PPrR)=S(PPlQ) olduğunu gösterebilir. Bulgularımızı aşağıdaki teoremde toparlayalım.

Teorem: Alanı σ olan bir Arşimet üçgeninin tabandan farklı iki kenarı üzerinde alanları birbirine eşit ve toplamda σ/4 olan iki Arşimet üçgeni daha kurulabilir.

Bizi bu aşamada durduran hiç bir şey yok. Parabol diliminin içini Arşimet üçgenleriyle dolduracağız ve hepsinin toplam alanını hesaplayacağız. Bu işi çok fazla yaparsak, o zaman parabol diliminin alanına bir alt sınır da kestirmiş oluruz. Şimdi QPl, PlP, PPr ve PrR kirişlerinin üstüne de Arşimet üçgenleri kuralım. Bu işi n defa yinelediğimizde her seviyede 2n1 tane Arşimet üçgeni kurulacak ve bu üçgenlerin toplam alanı (1+14++14n1)σ=114n114σ=43(114n)σ

olacaktır. Parabol diliminin alanına K dersek, her n>0 için K>43σ134n1σ
olur. n büyüdükçe parabol diliminin alanına daha da yaklaşmasını umduğumuz bir alt limit kestirdik. Ama bir de üst limit bulmadan K=4σ/3 denkliğinden kesin emin olamayız.

Arşimet'in π sayısını kestirirken kullandığı yönteme başvuracağız ve parabol dilimini alanını bildiğimiz bir başka şekille çerçeveleyeceğiz. Öncelikle ABRQ paralelkenarını ele alalım. Bu şeklin geniş kenarı QR kirişine, düşey kenarı ise PV doğru parçasına paralel kurulmuştur. Literatürde böyle bir tabir yok, ama bir Arşimet üçgenini kapsayacak şekilde kurulan paralelkenara da Arşimet paralelkenarı diyebiliriz pekala. Şimdi S(ABRQ)=2σ>K olduğu barizdir. Genelde Arşimet paralelkenarının alanca Arşimet üçgeninin iki katı olduğunu söyleyebiliriz. 2σ>K keskin bir üst limit değil. O zaman PPlQ ve PPrR üçgenlerinin üzerine de Arşimet paralelkenarları kuralım. S(CPQD)=S(CPRE)=σ/4 olduğu barizdir. Parabol diliminin alanına getirdiğimiz yeni üst limit de σ+σ/2>K şeklinde ifade edilebilir. Bu işi n defa yinelediğimizde parabol diliminin alanına bir üst limit kestirmiş oluyoruz. (1+14++14n2)σ+2σ8n12n1>K

Geometrik terimlerin toplamıyla ilgili cebirsel ifadeler kullanıldığında bulduğumuz üst limitin 43σ+234n1σ>K
olduğu görülür. Daha önce bulduğumuz alt limitle bu üst limiti birleştirelim. 43σ+234n1σ>K>43σ134n1σ>43σ234n1σ
Mutlak değer tanımını kullandığımızda aşağıdaki eşitsizliği kanıtlamış oluyoruz. |K43σ|<234n1σ

İspatımızı bitirmek için Arşimet'in en sevdiği lemmaya başvuralım. Arşimet bu özelliği alan hesaplarında ve π sayısının kestirilmesinde kullanmıştır.

Lemma: Her ϵ>0 için |x|<ϵ ise, o zaman x=0 olur.
İspat: x0 olsun ve |x|=ξ>0 diyelim. 0<ϵ=ξ/2 seçilsin. |x|>ϵ olacağı barizdir. Ama bu teoremin hipoteziyle çelişir. QED

Gerçel analiz literatüründen aldığımız bu lemma uyarınca parabol diliminin alanının tam olarak 4σ/3 olduğu kanıtlanmıştır.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder